ده شعر پژوهشی

قورباغه‌های شیشه‌ای هنگام استراحت نزدیک به ۸۹٪ از گلبول‌های قرمز خون را از گردش خارج و در کبد انبار می‌کنند تا شفافیت بدنشان دو تا سه برابر شود. این کشف نشان می‌دهد نامرئی‌شدن، علاوه بر بافت‌های شفاف، نیازمند «پاکسازی فعال رنگدانه‌ی حیات» از بافت‌هاست؛ پدیده‌ای که در آن قوانین فیزیک نور به کار بقا می‌آیند.

در آزمایشی روی فیل‌های آفریقا اشیاء گوناگونی پیش رویشان گذاشتند: جمجمه‌ی فیل، جمجمه‌ی گاومیش، قطعه‌ای از چوب، تکه‌ای عاج. فیل‌ها جمجمه و عاج هم‌نوعانشان را با توجه آشکاری از دیگر اشیاء متمایز کردند؛ خرطوم می‌پیچیدند دورشان، با پا لمس‌شان می‌کردند، و بارها به این رفتارها بازمی‌گشتند. این رفتار با جمجمه‌ی سایر جانوران تکرار نمی‌شد.

سربازان لهستانی در طول جنگ جهانی دوم خرسی قهوه‌ای به نام وُیتک را بزرگ کردند. او را وقتی توله بود حوالی همدان یافته بودند. به علت ممنوعیت حمل‌ونقل حیوانات وحشی، برای همراه‌کردن او با واحد نظامی، نامش را به عنوان سربازی رسمی ثبت کردند. وُیتک یاد گرفت جعبه‌های مهمات را حمل کند و در نبرد مونته‌کاسینو کنار سربازان ایستاد. پس از جنگ، در باغ‌وحش ادینبرا ماند تا سال ۱۹۶۳ که درگذشت.

یک.

وقتی قابیل هابیل را کشت، سرگردان ماند که با جسد چه کند. قرآن می‌گوید خداوند کلاغی را برانگیخت که زمین را می‌کاوید تا به او نشان دهد چگونه پیکر برادرش را پنهان کند. در این روایت، نخستین درسِ دفن، نه از انسان، که از پرنده‌ای سیاه می‌آید. در برخی تفسیرهای کلاسیک، مسئله فقط قتل نیست؛ قابیل با خودِ مرگ و دگرگونیِ جسد نیز بیگانه است. او مرگ را از طریق کلاغ می‌آموزد و پنهان می‌کند.

دو.

در منابع نورس، اودین دو کلاغ دارد: هوگین و مونین؛ اندیشه و یاد. آن‌ها هر روز بر جهان می‌گردند و خبرها را به گوش او بازمی‌آورند. کلاغ حاملِ خبر، حافظه، و گزارشگر تصاویر خونین است.

سه.

در یک روایت‌ کهن ایرلندی، مرگ کوهولین، قهرمان اولستر، تنها وقتی قطعی دانسته شد که کلاغی بر شانه‌ی او نشست. او ایستاده و با سخت‌جانی مرده بود، چنان که دشمنان، حتی پس از جراحت مرگبار، هنوز به مرگش اطمینان نداشتند. کلاغ مُهر پایان است.

گونه‌ای کلاغ در آمریکا، وقتی با جسد هم‌نوعش روبه‌رو می‌شود، بانگ هشدارش کلاغ‌های دیگر را جمع می‌کند. پژوهش روی این رفتارها نشان داد که کلاغ‌ها از جسد برای شناختِ خطر استفاده می‌کنند؛ چهره‌ی تهدید را به خاطر می‌سپارند و دور می‌شوند. جسد تبدیل به اطلاعات می‌شود.

یک.

گیلگمش از سفری در جست‌وجوی جاودانگی به اوروک بازمی‌گردد. در راه، کنار چشمه‌ای، گیاه جاودانگی را زمین می‌گذارد تا تن را بشوید. ماری می‌خزد، گیاه را می‌خورد، پوست می‌اندازد و تازه می‌شود.

دو.

در سفر پیدایش، مار هوشیارترین جانور صحراست. او حوا را به خوردن از میوه‌ی درخت معرفت نیک و بد می‌کشاند. آدم و حوا از این میوه می‌خورند و چشمشان به برهنگی خود باز می‌شود؛ شرم، برگ انجیر، تبعید از باغ، و دشمنی میان انسان و مار از همین‌جا آغاز می‌شود.

سه.

به روایت اوید در دگردیسی‌ها، مدوسا پس از تجاوز به او در معبد آتنا، به هیولایی با گیسوانی از مارها بدل می‌شود؛ با چهره‌ای که نگاه‌کردن به آن، بیننده را درجا سنگ می‌کند. بعدتر پرسئوس با سپری آینه‌ای به سراغش می‌رود؛ نگاه مستقیم حذف می‌شود و تصویرِ بازتاب‌یافته، امکان کشتن مدوسا را به او می‌دهد.

چهار.

لین ایزبل در کتاب «میوه، درخت، مار: چرا ما این‌قدر خوب می‌بینیم؟» فرضیه‌ای فرگشتی پیش می‌گذارد: فشار شکارگریِ مارها در تاریخ نخستی‌ها، می‌تواند در شکل‌گیری حساسیت دستگاه بینایی و توجه سریع به الگوهای مارگون نقش داشته باشد. یعنی ترس از مار ردی است که شاید در خودِ سازوکار دیدن نشسته باشد.

پیش‌درآمد

یک.

در سنت غنایی-عرفانی ادبیات کلاسیک فارسی، پروانه (همان شب‌پره در فارسی امروز) نور گرمابخش شمع را طلب می‌کند؛ تا سرحد فنا در قلب پذیرنده‌ی آتش. گرد شعله‌ی لرزان می‌گردد تا بال‌هایش گُر بگیرند و در خاکستر به وصال فنا برسد.

دو.

پرومتئوس آتش را از قلمرو خدایان ربود و به فانیان سپرد. به تاوان بخشیدن ابزار خلق و طغیان به انسان، به صخره‌ای بسته شد. هر روز عقابی جگرش را می‌درید و هر شب گوشتش دوباره می‌جوشید تا روز بعد باز دریده شود.

سه.

هوشنگ، از نخستین شاهان اساطیری ایران، سنگی به قصد کشتن ماری سیاه پرتاب کرد. سنگ به مار نخورد؛ بر سنگی دیگر فرود آمد و از برخورد دو سنگ، جرقه‌ای جهید. هیولا گریخت، اما از خطای نشانه‌گیری، انسان آتش افروختن را فراگرفت.

چهار.

در روایتی زرتشتی، زرتشت سروی را در کاشمر کاشت با شاخه‌ای از بهشت. درخت هزاران سال قد کشید و موجود زنده‌ی شگفت‌آوری شد. متوکل عباسی فرمان داد آن را ببرند و برای استفاده در ساخت قصرش به سامرا ببرند. سرو با صدایی هولناک فرو افتاد و آسمان از گریز پرندگان سیاه شد. هنوز چوب درخت به سامرا نرسیده بود که خلیفه را کشته بودند.

در بسیاری از اختاپوس‌ها، تخم‌گذاری آغاز مراقبت و هم‌زمان آغاز زوال است. مادر کنار خوشه‌ی تخم‌ها می‌ماند، با جریان آب آن‌ها را زنده نگه می‌دارد، تغذیه را کنار می‌گذارد و وارد دوره‌ای از فرسایش سریع می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در این دوره، غده‌ی بینایی ــ اندامی درون‌ریز در سر اختاپوس ــ مسیرهای سوخت‌وساز کلسترول و تولید هورمون‌های استروئیدی را تغییر می‌دهد. در آزمایش‌های کلاسیک، برداشتن این غده باعث شد ماده‌ها تخم‌ها را ترک کنند، دوباره غذا بخورند و مدت بیشتری زنده بمانند. به بیان دقیق‌تر، مادر می‌میرد چون بعد از مراقبت برنامه‌ی زیستی‌اش تمام شده است.

در لائتولیِ تانزانیا، ردپاهایی نزدیک به ۳.۶ میلیون سال در خاکستر آتشفشانی مانده‌اند. چند تن از تبار انسان از خاکستر مرطوب گذشتند؛ باران و لایه‌های بعدی آتشفشان، به‌جای آن‌که ردپاها را پاک کنند، آن را سخت و پنهان کردند.

یک.

پس از کشتار سربرنیتسا در تابستان ۱۹۹۵، پیکر قربانیان در گورهای جمعی دفن شد. بعدتر، برای پنهان‌کردن رد کشتار، بسیاری از اجساد با ماشین‌آلات سنگین از گورهای اولیه بیرون کشیده و در گورهای ثانویه پراکنده شدند. کمیسیون بین‌المللی مفقودان گزارش می‌کند که بقایای یک قربانی، در موارد معمول، در سه یا چهار گور متفاوت پیدا شده است؛ گورهایی که گاهی کیلومترها از هم فاصله داشته‌اند.

دو.

در چئونگ اِک، یکی از شناخته‌شده‌ترین میدان‌های کشتار کامبوج، قربانیان خمرهای سرخ در گورهای جمعی دفن شدند. گزارش‌ها می‌گویند باران‌های سنگین هنوز هم گاهی تکه‌های استخوان و پاره‌های لباس قربانیان را از خاک بیرون می‌آورد.